ميژووي ئه ده بي كوردي (2) : 

                                  ئـه‌حـمه‌دی خـانـی ^*

      (1061 – 1118)کوچی هه‌تاوی         

به سه‌رهات و ژیان و مردنی ئه‌حمه‌دی خانی له دنیایه‌کی ته‌ماویدا داپوشراوه،  نووسه‌ران هه‌ریه‌ک به جوری و به پیی بوچوونی خویان له ژیان و مه‌رگی باسیان کردووه.  ئه‌م شاعیره به پیی سه‌رچاوه‌ی میژووی ئه‌ده‌بی کوردی ناوی ئه‌حمه‌ده و کوری شیخ ئه‌لیاسه،خانی له سالی 1061ی کوچیدا  له شاری بایه‌زید هاتووه‌ته دنیا. وه‌کوو خوی ئه‌لی:

         له داک ‌و دما  ژ غه‌یب  فه‌ک بوو

                                                          تاریخ هه‌زار و شیست و یه‌ک بوو

واته له‌و کاته‌دا که چاره‌نووس لیدرا و گه‌لای ته‌مه‌نم چروی کرد سالی 1061بووه که ئه‌مه ئه‌بیته میژووی له دایک بوونی. ئه‌وه‌ی که زورتر جیگای باس و له سه‌ر دوانه،سالی مردن و کوچی دوایی «ئه‌حمه‌دی خانی»یه. میژووی مردنی زور که‌سی تووشی ته‌نگه‌ژه کردووه به‌لام ماموستا عه‌لائه‌دین سه‌جادی ده‌لی که له سه‌ر به‌رگی کتیبی (صمدیه)وه به‌م رسته عه‌ره‌بییه میژووی مردنی خانی دیاری کراوه که‌ده‌لی:(طار خانی الی ربه‌) ئه‌م رسته‌یه به پیی لیکدانه‌وه‌ی حسابی ئه‌بجه‌د ئه‌کاته (1118)ی کوچی و له‌وه ده‌چی به ته‌واوی راست بیت. ئه‌م میژووه  له‌ گه‌ل ماوه‌ی ژیان و مردنی خانی یه‌ک ده‌گری، که وابوو له (1061 له دایک بووه و له سالی 1118)کوچی دوایی کردووه.

خانی له بنه‌ماله‌یه‌کی ده‌وله‌مه‌ند و به‌توانادا  له دایک ئه‌بیت،هه‌ر له سه‌ره‌تای مندالیه‌وه ده‌خریته به‌ر خویندن. له سه‌ره‌تاوه  هه‌ر له بایه‌زید له مزگه‌وتی (مرادیه) ده‌رس ده‌خوینی، پاشان روو ده‌کاته شوینه‌کانی‌تر وه‌ک (ئورفا) و (به‌تلیس). به شوین زانست و زانیاریدا  روو  له زور شوین ده‌کات، ئه‌لین سه‌ردانی ولاتی میسری کردووه.

خانی دوای ئه‌وه له زانسته‌کانی ده‌وراندا پوخته و قال ده‌بیت، ده‌گه‌ریته‌وه زیده‌که‌ی خوی، هه‌ر له‌وی ده‌مینیته‌وه و سه‌رقالی ده‌رس‌وتنه‌وه ده‌بیت تا مه‌رگ ده‌بیته میوانی و کوچی دوایی ده‌کات هه‌رله بایه‌زید ده‌ینیژن و قه‌بره‌که‌ی  له‌وییه.

حه‌زره‌تی خانی به ده‌ست و خامه ره‌نگینه‌که‌ی خوی گه‌لی به‌رهه‌می به‌رز و نه‌مری بو ئه‌ده‌ب و ویژه‌ی کورد به یادگار به جیهیشتووه.

1 - مه‌م و زین: رومانه چیروکیکی ئه‌ویندارانه‌یه و له هه‌مان‌کاتدا  داستانی گه‌لی کورده.

2- نه‌وبه‌هار: فه‌رهه‌نگیکی عه‌ره‌بی-کوردییه که هه‌مووی هونراوه‌یه.

3- عه‌قیدا کوردی: له باره‌ی زانستی ئایینی و خواناسیه‌وه‌یه و به هونراوه هونراوه‌ته‌وه و چاپ نه‌کراوه.

4- یووسف و زلیخا: چیروکیکی دلداری، هونراوه (چاپ نه‌کراوه.)

5- له‌یلی و مه‌جنوون: چیروکیکی دلداری، هونراوه (چاپ نه‌کراوه.)

شاکاری نه‌مری خانی مه‌م و زین،یه‌کیکه له به‌رهه‌مه نه‌مره‌کانی ئه‌ده‌بی کوردی که نه‌ته‌نیا  له ویژه‌ی کوردیدا  له لوتکه‌دا  وه‌ستاوه، به‌لکوو سنووره‌کانی فه‌رهه‌نگی کوردیشی به‌زاندوه و له ‌دونیای ده‌ره‌وه‌دا جیگای تایبه‌تی خوی کردوه‌ته‌وه.

                                                                    ^*سه رچاوه : بابه ته كاني وانه ي زماني كوردي (1)؛

                                                   ئه نجو مـه نـي فـه رهه نگي ـ ئه ده بيي « پـه يـف»

                  ئه ده بیاتی  نه ته وه یی

                                        عه لی  ئه شره ف  ده رویشیان * 

    باس له سه ر ئه ده بیا تی نه ته ویی ،له به رامبه ر یه ک راگرتنی نه ته وه جوراوجوره کانه ،له ئه ده بیاتی فولکلوردا  نه ته وه خوازی  به دی ناکری. باسی ئه ده بیاتی نه ته وه یی، شاعیری نه ته وه یی ، روماننووسی نه ته وه یی باسیکی ئید یئولوژیک وله ئاکامدا باسیکی سیاسییه .

    به وپییه که ئیدیئؤلوژیی چینی زال بیرورای گشتی  داده ریژی وچینی زال تیده کوشی به رژه وه ندییه کانی گشت خه لک دابنی، به هه لبژاردنی شاعیری  نه ته وه یی و نووسه ری نه ته وه یی  ده یه وی بلی ئیمه له گه ل گشت خه لک به رژه وه ندیی هاوبه شمان هه یه .ئاوا ریگا خوش ده کا بوشاردنه وه ی چونیتیی کومه لگای  چینایه تی ، ئه وه ش یانی سه پاندنی به رژه وه ندیی چینی زال به سه ر به رژه وه ندیی خه لک دا.

    ته نانه ت باسی موسیقای نه ته وه ییش باسیکی دروست نییه، له وانه یه هیندیک خه لک حه ز له موسیقا بکه ن و هیندیکش حه زی لی نه که ن. ئه و موسیقایه ناتوانی ئی گشت خه لک و له ئاکامدا   نه  ته وه یی بی .

    باس له سه ر شاعیری نه ته وه ی و هه ر شتیکی نه ته وه یی، به مانای له به رامبه ر یه ک راگرتنی نه ته وه  جوراوجوره کانه ،به مانای دوورکردنه وه یانه له یه کتر ،ئه وه ش ده بیته هوی ئه وه که ئه و ده سه لاتانه ی ته مایه کی باشیان نییه که لکی نابه جیی لی وه رگرن .

  له فولکلور و ئه ده بیاتی خه لکدا ،که به دریژایی سه دان سال له دل و گیانی خه لکه وه هه لقولاون ،نه ته وه خوازی به دی ناکری. له ئه فسانه کاندا(ئه وانه ی ده ستیان لی نه دراوه) قه ت ناخویننه وه که پاشایه کی کورد هه بوو خاوه نی سی کور بوو، یان پوور قالونچه  ره شتی بوو. یان دیویکی کرماشانی ریی به حسه نه که چه لی ته وریزیگرت .

  خه لک هیچکاتیک نه یانویستووه به ئه ده بیاته که یان له نیوان نه ته وه کاندا دووژمنایه تی بنینه وه هه تا له ئاکامدا نه ته وه کان به گژ یه کدا بچن . نه ته وه جوراوجوره کانی ولاتی یوگسلاوی سالانی سال له په نا یه کدا له ژیر سیستمیکی ســــوســیـالـیــسـتــیــدا ژیــان ،  بــه لام زلـکــردنــه وه ی مه سه له ی نه ته وه یه تی بوو به هوی خوینرشتن و کوشت و کوشتاری سیرب و کروواته کان، تا گه یشته ئه و جییه ی که ئیستا سیربییه ک  کون به کون له کروواتییه ک  ده گه ری هه تا بیکوژی! یان سه باره ت به ئه رمه نستان و ئازربایجان ، ئه وانه ی نیازیان باش نه بووه ته نانه ت دوژمنا یه تیی کونیشیان زیندوو کردوته وه .

    چه مکی نه ته وه یی به و مانایه یه که نه ته وه یه ک به شداری  هه موو خه لاتیکی ولا ته که ی بی . چه مکی "که وشی میللی" ئه وه ده گه یه نی که ئه گه ر پی په تی بووی و چوویه دوکانی "که وشی میللی" ، که وشیکت به ده نی ده پیی که ی ،به بی هیچ چاوه روانییه ک .چه مکی نه ته وه یی (میللی) به بروای من یانی ئه مه و ته واو !                *سه رچاوه : ئه فسانه ، عه لی ئه شره ف  ده رویشیان

            تحول بن مايه هاي اساطيري زنانه درنقش نگاره هاي تخت جمشيد 

                       آمنه صفريان ( دانشجوي كارشناسي ارشد جغرافيا دانشگاه تربيت معلم تهران)                                    

                                                                     (بخش اول )

   هنر عالي و برجسته ي هخامنشيان در تخت جمشيد بي گمان هر بيننده اي را مسحور خود مي گرداند. ذوق و سليقه ي هنرمندان هخامنشي در ترسيم شخصيت ها و ريزه كاري ها گوناگون سال هاي متمادي است كه كاوشگران را به اعجاب واداشته است. با اين وصف در اين ابنيه ي هنري عالي هيچ نشاني از حضور زنان ديده نمي شود اين جستار در پي آن است تا علل و زمينه هايي كه باعث كمرنگ شدن حضور زنان گشته را روشن نمايد. براي يافتن پاسخ مناسب ، بيش از هر چيز ضروري است نگاه كوتاهي به اهداف سازندگان اين بنا داشته باشيم:

هنوز با قاطعيت نمي توان گفت كه انگيزه كلي از برآوردن اين عمارات برجسته چه بوده است در باديه امر به نظر مي رسد كه هدف اصلي از ايجاد اين كاخ ها و بناهاي دولتي صرفا تشريفات درباري ساليانه هخامنشيان بوده است. وجود نقوش اقوام گوناگون در اين محل ، پلكان هايي كه براي راهنمايي مهمانان طراحي شده و بارگاه هاي مخصوص نشان مي دهد كه پادشاهان هخامنشي از اين محل به عنوان يك نماد ملي و تالار باريابي استفاده مي نمودند. امارات و شواهد زيادي در دست است كه نشان مي دهد هخامنشيان از اين محل زياد استفاده نمي نموده اند و غالبا از آن براي پرداخت خراج هاي ساليانه سران ايالات ، بار عمومي و مهم تر از همه مراسم و جشن هاي ملي و مذهبي خود از آن بهره مي گرفتند. وجود پاره اي از نقوش بر بدنه ديوارها نشان مي دهد كه گرچه اين محل هرگز پرستشگاه يا معبد   نبوده است ولي حضور قوي و فراگير مذهب را با توجه به اين نقوش مي توان دريافت.

  پاداشاهان هخامنشيان تا پيش از داريوش اول داراي يك سياست آسان گيرانه ي مذهبي بودند اما با به قدرت رسيدن او بناي تبعيت از دين واحد گذاشته شد. كم رنگ شدن نامِ آناهيتا ، ايزدبانوي معروف و ديگر خدايان پيشين گوياي اين واقعيت است. در طول مدت فرمانروايي پادشاهان هخامنشي ما فقط در زمان اردشير دوم مي توانيم رگه هايي از پرستش آناهيتا را در مملكت پارس ببينيم. علت اين امر را نيز صرفا بايد در نوع نگاه اردشير به شرايط سياسي كشور دانست زيرا امپراطوري پهناور هخامنشيان در زمان او در حال متلاشي شدن بود. اردشير بر اين باور بود كه با اين حربه مي تواند از سقوط حتمي كشور جلوگيري كند زيرا آناهيتا در سراسر شاهنشاهي از قبول عام برخوردار بود. اما چرا پادشاهان ديگرهخامنشي از آناهيتا استقبال ننموده اند؟

به احتمال بسيار زياد يكي از دلايل اين امر رواج مخاصمات با قوم ماد بوده باشد. در سرزمين ماد كه تازه بوسيله كورش سرنگون شده بود ، آيين هاي پرستش خدابانوان و آناهيتا هنوز قويا وجود داشت. كورش كه يك مرد كاردان بود بعد از ميان برداشتن مادها بر اين ايده بود كه سيستم قبيله اي مادها و پرستش خدابانوان براي امپراطور پهناور هخامنشي كارآيي لازم را ندارد. او و ديگر پادشاهان اين سلسله با در نظر گرفتن اين موضوع از كاربستن زبان واحدي در كتيبه ها نيز خودداري نمودند و با درايت و شم خاص در انتخاب دين و زبان براي اين امپراطوري كوشيدند. به همين سبب مهرپرستي كه در دوره پارتيان به عنوان دين رسمي كشور قرار مي گيرد ، در اين دوره جا پاي خود را باز مي نمايد.                                  ادامه دارد .....