حلبچه چگونه و چرا ؟

در نیمه مارس 1988 ، پیشمرگان اتحادیه میهنی که به دنبال حملات وسیع نیروهای عراقی پایگاه اصلی خود را از دست داده اند شهر 70 هزار نفری حلبچه واقع در جنوب شرقی کردستان عراق در مجاورت مرز ایران را به تصرف در می آورند . این شهر از هفته ها قبل به وسیله نیروهای ایرانی که کوههای مشرف بر شمال و غرب آن را به اشغال خود درآورده و از انجا مواضع ارتش عراق را بمباران می کردند محاصره شده بود . با رهاکردن پادگان از جانب فرمانده آن که یک افسر شیعه بود ، واحدهای عراقی تصمیم می گیرند در شرایطی بسیار دشوار به سلیمانیه عقب نشی کنند، این تنها راه خروج از این معرکه بود که در واقع بین دریا و کوهستان گرفتار است. قتل عام روی می دهد، 80% افراد کشته می شوند، یقیه به اسارت در می آیند. روز 13 مارس 1988، شهر به وسیله پیشمرگ اتحادیه میهنی " آزاد "می شود .

انتقام صدام حسین وحشتناک است : روزهای 16 و17 مارس 1988، هواپیماهای عراقی با بمبهای حاوی گازهای کشنده حلبچه را بمباران می کنند. پیشمرگان قبلا خارج شده بودند و به فاصله چند ساعت حدود 5 هزار نفر از مردم عادی نابود می شوند، خانواده هایی کاملا از بین می روند. بازماندگان نادر به سوی ایران می گریزند. دو روز بعد ایرانیان، خبرنگاران و عکاسان را به منظور صحنه برداری از این تراژدی به محل می آورند. یکی از این عکاسها در تمام جهان پخش می شود و به ایجاد یادبودی که به یاد قربانیان شهر شهید حلبچه عرضه می گردد الهام می بخشد، در این عکس " عمر خاور " مشاهده می شود : یک کرد که تنها پسرکوچکش را در دست دارد و در جستجوی سرپناهی است به وسیله گاز از پای درآمده است، آنها بر روی پله های ساختمانی در نزدیکی منزل خود افتاده اند. عراقی ها طی ماههای آینده به دفعات گازهای شیمیایی را بر علیه کردها بکار می گیرند و هزاران نفر را از بین می برند، اما نام حلبچه به عنوان سمبل تراژدی کرد و بربریت صدام حسین که حتی از استعمال گاز شیمیایی بر علیه مردم کشور خویش ابا ندارد ثبت می شود. اما در نهایت، این تراژدی نتایج مثبتی هم به دنبال داشت، کردها موفق می شوند اختلاف خود را کنار نهاده " جبهه کردستان " را تشکیل دهند.

هه له بجه ، ته رمیکی به هه یبه ت

به رزان هه ستیار

ئه لمانیا / کولن

بونی ژه هر ئه که م ، بچمه ئه وسه ری که ونیش ئه م بونه لیم نابیته وه ، وه ک ناوی خوم ، وه کو هه وا شوین پیکانم هه لئه گریت و دیته سه ر سفره له گه لما و له سه ر لاپه ره ی یه که می هه موو کتیبیکا ئه و وه ک قارچک هه لئه توقی و به زمانی مه رگ ئه مدوینیت ، به زمانی ئیزرائیل هه ره شه م لی ئه کات ، من ئه م ژه هره نه علله تییم له کول نابیته وه ، یه خه م توند رائه وشینی و په رم ئه کاته وه له " هه له بجه " ، لیوریژم ئه کات له هه ناسه ی ته رمه بی خو ینه کان، ئه ستیره ی کشاوی چاوه کان؛ ویرانم ئه کات، ویران به پیکه نینه نه پژاوه که ی کورپه که ی " عومه ری خاوه ر " و به هاواره سربووه کانی " عه نه ب " و " کانی عاشقان" و " باخی میر" و هه ر هه موو خرکه به ردو گل وخول و کانییه چاو به له که کان . من هه ر خوم ئه م ژه هره ئه ناسم، هه ر خوم ئه زانم چون ده ست و پنجه ی تیک ئالاوی عاشقانی کرد به ره ژوو، جانتای قوتابخانه ی منالانی کرد به به رد و گورانیی کرد به زیمار و قاچه کانی پیاسه کردنی کرد به وشکه داریکی بی باران .

که س تیم ناگات، که س له م زمانه براوه م حالیی نابیت، هه ر وه کو چون که سی نه یویست " هه له بجه " بگه یه نیته ئه و به ری حه ساره کانی مردن، که سیش خه می ئه وه ی نه بوو فرمیسکی هه لکرووزاوی مندالی بکات به ژیر چنگی گله وه بو ئه وه ی ته م لیی نه نیشت. من نه خه لکی هه له بجه م و نه گوندیکی ده روون شیتال بووی هه له بجه، من خوم هه له بجه م خه لکینه،ده میک ساله له ژیر تاویره کانی غه درا نرکه نرکم دیت و گویه ک نه بوو بمبیستیت، نیله نیل له ژه هرا ئه سووتیم و دلوپی هه نگوین زاری تالی به سه ر نه کردمه وه، من هه له بجه م و گه وره تریت جنیوم که تا ئیستا به به شه رییه ت درابیت، قوولترین برینم په ی به ئازاره کانی نه برابیت، مه زنتریت ته رمی شه هیدی خوین له به ر نه رویشتووم، من به م ئازارانه وه روو له هه ر شوینیک بکه م غه واره نیم، که چی ده ستی سلاویک نابینم به بزه وه بوم به رز بکریته وه .

من هه له بجه م، هه موو سالی له شانزه ی سی دا پینج هه زار " نور "ی ئه سحابه ئه رژینمه سه ر رووی زه مین بو ئه وه ی بزانن من به خنکاوییش هه ناسه کانم بونی بخووردیان لی دیت، من به خنکاوییش ئه توانمجوان بم، به سووتاوییش له میخه ک ئه چم، به وه ریوییش له میرغوزار و به راکشاوییش له " به مو " و به توینیتییش له " سیروان " ئه چم، من هه له بجه م .

هه له بجه ، ته رمیکی به هه یبه ت

به رزان هه ستیار

ئه لمانیا / کولن

بونی ژه هر ئه که م ، بچمه ئه وسه ری که ونیش ئه م بونه لیم نابیته وه ، وه ک ناوی خوم ، وه کو هه وا شوین پیکانم هه لئه گریت و دیته سه ر سفره له گه لما و له سه ر لاپه ره ی یه که می هه موو کتیبیکا ئه و وه ک قارچک هه لئه توقی و به زمانی مه رگ ئه مدوینیت ، به زمانی ئیزرائیل هه ره شه م لی ئه کات ، من ئه م ژه هره نه علله تییم له کول نابیته وه ، یه خه م توند رائه وشینی و په رم ئه کاته وه له " هه له بجه " ، لیوریژم ئه کات له هه ناسه ی ته رمه بی خو ینه کان، ئه ستیره ی کشاوی چاوه کان؛ ویرانم ئه کات، ویران به پیکه نینه نه پژاوه که ی کورپه که ی " عومه ری خاوه ر " و به هاواره سربووه کانی " عه نه ب " و " کانی عاشقان" و " باخی میر" و هه ر هه موو خرکه به ردو گل وخول و کانییه چاو به له که کان . من هه ر خوم ئه م ژه هره ئه ناسم، هه ر خوم ئه زانم چون ده ست و پنجه ی تیک ئالاوی عاشقانی کرد به ره ژوو، جانتای قوتابخانه ی منالانی کرد به به رد و گورانیی کرد به زیمار و قاچه کانی پیاسه کردنی کرد به وشکه داریکی بی باران .

که س تیم ناگات، که س له م زمانه براوه م حالیی نابیت، هه ر وه کو چون که سی نه یویست " هه له بجه " بگه یه نیته ئه و به ری حه ساره کانی مردن، که سیش خه می ئه وه ی نه بوو فرمیسکی هه لکرووزاوی مندالی بکات به ژیر چنگی گله وه بو ئه وه ی ته م لیی نه نیشت. من نه خه لکی هه له بجه م و نه گوندیکی ده روون شیتال بووی هه له بجه، من خوم هه له بجه م خه لکینه،ده میک ساله له ژیر تاویره کانی غه درا نرکه نرکم دیت و گویه ک نه بوو بمبیستیت، نیله نیل له ژه هرا ئه سووتیم و دلوپی هه نگوین زاری تالی به سه ر نه کردمه وه، من هه له بجه م و گه وره تریت جنیوم که تا ئیستا به به شه رییه ت درابیت، قوولترین برینم په ی به ئازاره کانی نه برابیت، مه زنتریت ته رمی شه هیدی خوین له به ر نه رویشتووم، من به م ئازارانه وه روو له هه ر شوینیک بکه م غه واره نیم، که چی ده ستی سلاویک نابینم به بزه وه بوم به رز بکریته وه .

من هه له بجه م، هه موو سالی له شانزه ی سی دا پینج هه زار " نور "ی ئه سحابه ئه رژینمه سه ر رووی زه مین بو ئه وه ی بزانن من به خنکاوییش هه ناسه کانم بونی بخووردیان لی دیت، من به خنکاوییش ئه توانمجوان بم، به سووتاوییش له میخه ک ئه چم، به وه ریوییش له میرغوزار و به راکشاوییش له " به مو " و به توینیتییش له " سیروان " ئه چم، من هه له بجه م .

سه عد قازی ( ورمی )

وه ک له ده قی با سه که ده رده که وی روانگه ی ئه ونووسراوه ی له به ردهستتان دایه به ته ناوب له وه رچه رخان دایه ، جاریک روی له ساختاره و جاریک له تاک ، جا ره وایه به ته نیاو جاروایه له پال یه کتر سه یریان ده کا . هیندیک روانگه باس ده کا و هیندیک پرسیار ده ورووژینی که هه ر یه که و به جوریک ، روژ نیه له گه لی دا نه ژین و شه و نیه خه ونی پیوه نه بینین ، زور کات به شیوه ی جوراو جور به ره ورووی ده بیته وه که به پیی وه ی پیوه ندی به چاره نووسی گشتیه وه هه یه تیشک داویته سه ر ئه رکه کانی به ره ی خویندکار و جیی خویه تی دوپاته و چه ند باره ببیته وه .

ئیمه چین و کی ین و له کوی ین ؟ داخوا له و شتانه ی روویان داوه ئاگادارین ؟ هه ر ئه بی ده زانین قه راره چیمان به سه ربی ؟ بی ئه نجامی ئه وپرسیارانه و زوز پرسیاری دی له وبابه ته وه، له لایه ک ده گه ریته وه سه ر نه ناسینی خومان و له لایه کیش به ستراوه یه به و هالوزی و قه یرانه ی به سه رمان هاتوون و قه راره له داهاتووش به سه رمان بین. به پیی وه ی به شیکی ئه و مه به ست گه له گه رانه وه یه بو ئاینده ! ره نگه له نیوخالی پوست مودیرن داجیگای بیته وه .

خوناسین ئه و قوناخه گرینگه یه که ئایین بایه خی تایبه تی پی داوه و مه کته به نوی یه کانیش هه ریه که و به جوریک خویان له قه ره ی ئه وباسه ده رنه هاویشتوه . "مارکس" ده لی : ئه وه خوناسینی مروف نییه که ژیان و حه یاتی ئه و دیاری ده کا،به لکوو ئه وه ژیانی کومه لایه تی یه که مروف ده گه یینیته ئاستی خوناسین .

"لنین"ده لی : ده رکی چینایه تی،له کومه ل دا چاکترین و به سودترین شیوه ی خوناسین و له ئاکام دا ریک خستنه .

سه ره رای هیندیک که م و کوری له و بوچوونانه دا که شوینی تاک هه روه ها ئه رکی دوله ت و ئاستی نه ته وه و فه رهه نگ و هتد وه به رچاوناگری به لام له همان کات دا بایه خی تایبه تی خوی هه یه،که یه ک له وان سه رنج دان به لایه نی مه عریفی خوناسینه که ئه و چه مکه وه ک مه رجیک بو ده وامی ره وتی پیش که وتن ده خاته به رباس .

له لایه کی دیکه وه، ساختار له ژیر کاریگه ری تاک، چ وه ک نه ته وه و چ وه ک فه رد وای له ئیمه کردو، که هه میشه کاتی ده گه ینی ئیواره دره نگانه و هه موشت ته وتوبوه، نووسه رو هزروانه که شی له گوین ئه وشایه رانه ن که له داوه ت به ربوون دا گه رم دادین، بویه ئیمه له کوتایی میژوودا ده گه ینی و ئه وئه وزموونانه ی دنیا تیپه ری کردوون بومان تاقی ناکریته وه !

ره وشه جیهانیکان هه ر فیر نابین و گه ر فیریشیان بووین بومان ده کار ناکرین، چونکه کاتی ده گه ینه ده کار کردنی وه ختی به سه رده چی وباوی نامینی . زه مان له گه ردایه وشته کانیش به په له له گوران دان له به رامبه ریش دا ئیمه وه ک بخور(مصرف کننده)ی ئه وشتانه ی کاتیان به سه رچوه، هینده به کاوه خوین که پیمان وایه ده رفه ت قه ت ته واو نابی . ئه گه ر – وه ک هه میشه - نه توانین یا نه مانه وی زه رووره ته کان بناسین و له ده ستمان نه یه بیانقوزینه وه ئه ومقوولانه که ده سکردی خوشمان نین ، نابن به ژیر ساختی کومه ل و ئاکامیان لی ناکه ویته وه وهه رله خانی قسه یه کی بی ئه نجام دا خول ده خون ، که دووپاته یه کی ناپراکتیزه ی ته ق وله قه . بویه ئه گه مه قوله کان سه رهه لنه ده ن و اه چوارچیووه ذهنی داخراوه کان را ئاوه ژووی ناو کومه ل نه بنه وه و وه ک گونجاویکی به کرده وه ئه زموون په یدا نه که ن نابنه هویه کی یاریده ده ر بو دریژه ی عه قلانی ره وتی ته کامول . هه رئه وه یشه که ده بی به هوی وه ی له وسیلاوه جیهانیه دا هه ربه بوونمان – که ئیراده ی مه هیچ ده وریکی تییدانییه – رازین و له چونیه تی ره وته که دا وه ک بکه ر- فاعل – هیچ ده وریکمان نییه .

بی به ش بوون له به رهه م هینانی بیری نوی بو ژیان و ته نیا به شدار بوون وه ک به رکار- مفعول – له به جیهانی بوون دا ، له خوی دا خه میکه ، به لام خه می گه وره تر ئه وه یه که ئیمه ته نانه ت له به جیهانی بوونه که ش دا وه دره نگ که وتووین ، جا چ جای بیرمه ندی بو ژیانی داهاتومان به تایبه تی و ژیانی مروفایه تی به گشتی !

به ها ندان به فه لسه فه ئه وبوشایی یه حاشاهه لنه گره یه که ده میکه روژهه لاتی به گشتی کرتوئه وه و ئیمه ی له ماهییه تی وجودی خومان وه ک نه ته وه خافل کردوه . هه رچه ند تیپه رکردنی قوناخیکی سیاسی ره نگه مه جال بو ئه و شته خوش بکا به لام ئه وه دیسان به ومانایه نیه ئه ومه قووله یه پشتاوبکری ، به لکوو جیی خویه تی وه ک ئه رکیکی خویندکاری له پال ته وه ره کانی دی به دامه زراندنی عه قلانیه تی مودیرن به های خوی پیبدری و ئه وزانسته که ئه رکی ره خنه ی له سه ر هه ل و مه رجی زال به مه به ستی ئال و گور به ستووه یه ، به شیوه ی ماهیه تی ، په ره ی پی بدری . ره خنه گرتن به مانایه ی که له خومان خورد بینه وه و ژیر ساخته کان بخه ینه به رباس و لیکولینه وه و میژووه سه دپاته پر له شکسته که مان سه رله نوی بخوینینه وه ، هه لبه ت نه ک به مه به ستی شکاندنیکی سه ر له نوی که له ئه رکه کانی ره چنه دی ته ته ژمار ، به لکوو بو پیدا چوونه وه یه کی ماهه وی له سه ر هو کاره کانی ئه وبارودوخه .

به هوی وه ی حه زوخوشه ویستی یا ره ق وتووره یی به ر له روانینیکی بی لایه ن ده گری ،وریابوون سه باره ت به سه هوه کانی جیهانی نوی ، ئه و بیر و مه قوولانه ی دایمه له حالی هه لخلیسکان دان و هه روه ها ئه وئال و گوره به په له وتوندوتیژانه ، به ره وروو بوونه وه ی توندوتولی ده وی ،که به ره ی خویندکار به قه ت هه موو چین و تویژه کانی کومه ل به رپرسیاری ئه وپیداچوونه وه یه که ئه وپرسیارانه ئاراسته ی خوی بکا ، هه م ولامیان بو بدوزیته وه و هه می ئاماده بی وه ک باوه رمه ندیک به کرده وه هه نگاویان بو هه لبگری .

ده رسیک له هه له بجه وه

خه سرو پیربال

هه له بجه یه کیکه له گه وره ترین کاره ساتی جینوساید که هه تا ئه مرو که گه لیک له سه ر رووی ئه م زه وی یه دووچاریهاتووه،وه به گه وره تریین تاوانی نیوده وله تی داده نریت .به کارهینانی چه کیکی کووشنده بو قرکردنیکی بیده نگی میلله تی کورد له کوردستانی باشووردا له لایان حکومه تی عیراق.

هه ر چیه ک بکریت،بووتریت،بنووسریت،ناگه نه دلوپه بارانیکی ناو ده ریا،له به رئه وه ی کاره سات و ئازارو شوینپه نجه کانی ئه م قرکردنه هینده قوورسن شه رحی گرانه،ئازاری ئه م تاوانه تالتره چوونکه تاوانباران هه موویان ماون و حوکم ده که ن.

دیاره هه له بجه بازنه یه ک بوو له وبارودوخه ناوچه ییه ی ئه وکاتی کوردستان و عیراق،گه رمی شه ری که نداوی یه که م بوو له گه ل ئیراندا،پارت و ریکخراوه کوردی و عیراقیه کان له باررودوخیکی هینده تیکئالاو ناته بابوون،رژیمی عیراق سه رجه م ولاتانی روژئاوای له گه لبوو،ده سال بوو سه رجه م ناوچه که خوین ده چورایه وه،ئیواران ته له فیزیون به دریژایی شه و وئنه وریپورتاژی شه ری که نداوی په خشده کرده وه که پارچه یه ک بوون له خوین و تاوان و وینه ی ترسناک و کووشتار.

روژی16|3|1988،سه عات11به یانی له لایه ن حکومه تی عیراق گه وره ترین تاوانیان به رامبه ر میلله تیک ئه نجامدا،به هه زاران که سیان له ناودووکه لیکی ره شی ژه هراوی خنکاند،به م تاوانه ش که ئه وکات نه ک هه ر میلله تی کورد چاوه روانی نه ده کرد.

ئه و کات جگه له هه ندیک هیزی سیاسی کورد،وه به شیوه یه کی ساده و ساکار نه بیت،هه ندیک له و هه وال و ووردهزانیاریه کانیان بلاوکردوه،هه واله کان گه یشتنه ده ره وه ی کوردستان،وورده وورده هه والی ئه م تاوانه زانراو و خه لک له ناو بیده نگیدا و له ناو بیچاره یی ئه و کاتی میلله تی کوردا گه لیک له هاوولاتیان ته نها بیده نگیان بومابوه.

ئه مرو که یادی ئه م کاره ساته ده کینه وه،له ناوه و ه و له ده ره وه ی کوردستان هه ر کومه له و گروپیکی کوردی به شیوه یه ک یادی ئه م کاره ساته ده که نه وه،ئه مه ش کاریکی پیویست و پیروزی کورده کانه،به تایبه تی بو نه وه ی نویی کورد،ده بیت وه کوو بابه تیکی ئاشکرا و تیروته سه ل له ناو کتیبه کانی میژووی هاوچه رخی کورد و کوردستان ئه م تاوانه باسبکریت،به ئاشکرا ده ستنیشان و په نجه ی تاوانباری بو رژیمی عیراق دریژیکریت.

دیاره هه له بجه جیاواز له گه ل هه موو بونه و رووداوه کانی تری میلله تی کورد،سه رجه م روله کانی میلله تی کوردی یه کخست،هه موو ره نگه کان و حیزبه کانی کوردستان و پارچه کانی،ئه مه ش ده کریت وه کوو ئه زموونی میلله تانی ئه رمه نی و جووله که بکریته مه به ستیک بو یه کگرتنه وه و یه کخستنی هه وله کان و ئیشوکاره کان،به ئارشیفکردن و تومارکردنی ئه م تاوانه له ناو لاپه ره کانی میژوومان کاریکی پیویست و گرینگه.

دیاره هیچ تاوانیک بی تاوانباران ناکریت،له ناو میژووی هه موو میلله تانی دونیادا،هه ندیک واریکده که ویت که به شیک یان لایانیکی سیاسی هه مان میلله ت،یان گروپیکی دیاریکراو ده ستیان هه بووه له به ئه نجامدانی تاوانیک،یان ره خساندنی باروودوخی تاوانیک و یان رووداویک.

ئه گه ر میژووی میلله تی کورد بخوینینه وه،ئه وه گه لیک له کیشه ی ناخوو شه ری براکوژی و ناکوکی به رچاوده کریت،له به ئه وه شه ده بیت له مه وپاش کاره سات و دووبه ره کی نویی تر،یان کیشه ی تر نه خه ینه ناوهه مبانه ی ناته بایی میلله ته که مان،هه تا بکریت جیاوزیه کان که متربکرینه وه،هینده نه که وینه گیانی یه کترو،یه کتر تاوانبارکه یین.

هه ولبدریت که نه بیته فورسه تیک بوده ستنیشانکردنی لایانیکی سیاسی کورد و بکریته به رپرسی ژماره یه کی تاوانی گه وره و جینوسایدی هه له بجه . ده کری هه رلایانیک به شداری تیداکردبیت باسبکریت،به لام با هه ندیک میهره بانبین له گه ل یه کتردا،له جیاتی ئه وه شه ر له گه ل یه کتردا بکه یین،با بیده نگی هه لبژیرین به رامبه ر یه کتر و قسه نه که یین،له به رئه وه ی یه کترسوککردن،ریسواکردنی پارت و لایانیکی سیاسی کورد سوودو وانه یه ک له تاوانی هه له بجه وهر بگریت،هه ولبدریت با له مه وپاش هه له بجه ی تر دووباره نه بیته وه،ریگا بگریت بو ره خساندنی کاره ساتیکی نویی تر له و جوره.

له میژووی میلله تی کوردا،له رووی سیاسیه وه یه کیک له و هه لانه ی کوردیه کان(حیزب و لایانه سیاسه کان) تیکه و توون،که به داخه وه هه تاوه کوو ئه مرو که به رده وامن،هه ر ئه م هویه ش بوو سالی 1988 له ئه نجامداکاره ساتی هه له بجه ی تیکه وته وه،زیاتر یارمه تیده ربوو بو کاره ساتی هه له بجه ی شه هید،ئه وه بوو که هیزه کوردیه کان زور له سیاسه ته کا نیان له سه ر بنچینه ی بارودوخی نیوده وله تی ده کیشن،دیاره ئه مروکه ش به رامبه ر به چاره نووسی عیراق و کوردستاندا هه مان مه سه له له ئارادایه،دیسانه وه به شیکی هه ره زوری پلان و خوئاماده کردنیان له سه ر ره خسانی باروودوخی نیوده وله تیه(International Context)،وه فاکته ری خویی و هیزی خومالی بو لیکدانه وه کانی سیاسی لاوازان(Interne Factors(.

په یره و کردن سیاسه تی سه یرکه و چاوهریبه(wait to see( هه موو جاریک سوود به خش نیه له سیاسه تی نیوده وله تیدا،به بوچوونی من یه کیک له و فاکته ره هه ره گرینگه کانی روودانی تاوانی هه له بجه،ئه وه بوو که ئه م هه لویسته له لایان هه ندیک له لایانه سیاسیه کانی کورد ئه وکاته له ئارادابوو . شیکردنه وه یه کی زانستی و کاری به دو کوومه نتکردن و به انجام دانی کاری لیکولینه وه ی تایبه ت و زانستی ده رباره ی ئه م تاوانه ، که به بوچونی من نه یه که میین نه ده شبیته دوایین کاره ساتی میلله تیکی چاره ره شی وه کو کورد ، نه ک هه ر فاکته ره نیوه ده وله تیه کان ، به لکو هه ندیک هوی ناو خوی و تایبه تمه ند به میلله ته که شمان له به رژه وه ندی ئیمه دا نیه .

گرینگ ئه وه یه که وانه یه ک له تاوان و ئه و یاده ره شه وه ر بگیریت ، ئه م تاوانه شیبکریته وه .

دیاره له به ر بارودوخی ناسکی کوردوستانی باشوور ، که هیلیکی به ره نگاوه وه (تماس) هه یه له گه ل رژیمی به غدا ، ئاسایی یه که هه لویستی ناوه وه ی کوردستان جیاوازتر بیت له گه ل ئو که شو هه وایه ی له ئه وروپا بو کورد روخساوه ، له به رئه وه شه که روشه نبیرانی هه ندران برامبه ر به رپرسیاریه تیه که یگه وره ترن ، بهرامبه ر سومبولیکی تراژیدیای کورد ، لیره وه ساز دانی کوروو کوبوونه وه و ئیشکردن گرینگی خوی ده نوینیت .

له کوتاییدا ده مه ویت ئه وه روونبکه مه وه که چاره نووسی هه مومان ، هه روه ها چاره نوسی هه له بجه ش ، وه هه روه ها هه له بجه کانی تری میژوومان ، به چاره نووسی ئه م ئه زمونی ئه مروکه ی کوردوستانی باشووره وه به ستراوه ته وه، با هه ریه کیک له شوینی خوی به ردیک له سه ر به ردیکی تردا دابنیت و به چاوی ره خنه ی پوزه تیف و بنیاتنه ر بنوارینه ئه مروی وولات.

روژی جیهانی ژنان

کورته یه ک له میژووی روژی ژنان

چرو زه ند

هه ر چه ند روژگاربروات،کیشه ی ئافرت وه ک کیشه یه کی زور خاوه ن حه ق خوی ده سه پینی. میژووی چه وساندنه وه ی ئافره ت له سه ده کانی پیش زاین و زینده به چال تا ئه مروی پیشکه وتن و ته کنه لوجیا، به جیهانی کردنه وه ی خه باتی ژن دژی چه ساندنه وه میژووی هه یه، له دریژه ی ئه م میژوه شدا توانیان هه ندی سه ربه ستی به ده ست بینن و روژی جیهانی ژن بکه نه ره مزیکی خه بات له میژودا که لیره وه ده ستی پیکرد.

له کوتایی سالی 1857 له شاری نیویورک له ئه مریکا ئاگریکی گه وره به ربوو له کارگه ی دروستکردنی جلوبه رگ، زوربه ی زوری کریکاره کانی ئه و کارگه یه ژن بوون، ئه وان کاری گرانیان ده کرد به رامبه ر مووچه یه کی که م له سه عاتی کاری زوردا. له کاتی ئاگره که دا ژنه کان رایان کرد به ره و ده ره وه تا له مه ترسی مه رگ رزگار بن، به لام ئه و ده رگایانه ی که له پشتی کارگه که دا که بو مه ترسی روداوی کوتو پرو ئاگر به ربوون دروست کرابوون داخرابوون، نه با کریکاره ژنه کان پشوویه ک بده ن یا گفتوگوبکه ن له کاتی ووچان یا جگه ره کیشاندا. له و روژه دا به سه دان ژن سووتان وه زیاتر له 140 گیانیان له ده ستدا که زورییان په ناهه نده بوون. له میژوودا وه ک کاره ساتیکی گه وره ی دلته زین که دژی مروفایه تی بوو له قه له م درا.له و سه رده مه، ژن له ئه مه ریکا مافی ده نگدانیان نه بوو. موچه ی ژن نیوه ی موچه ی پیاو بوو بو هه مان کاری یه کسان. له سالی 1859 دا ژنان له کارگه یه کی گه وره له ئه مه ریکا بو یه که م جار مانیان گرت.

له 25ی مانگی مارس له روژیکدا که کیژیکی ته مه ن 26 سال به هه وای پیسی ناو کارگه که مرد. له 8ی مارسی 1908 له نیویورک له دژی بی مافی وه بوکه م کردنه وه ی سه عاتی کار پانزه هه زار ژن ده نگی ناره زاییان بلند کرد ووتیان به لی نانمان ده وی، به لام جوانی ژین و خوشه ویستیشمان ده وی به سرودی به ناوی " نان و ژیان "(Bread-Rose) بوبه سروودی ئینته رناسیونالی روژی ژنان وه له 8 مارسی هه موو سالیکدا وه ک ره مزیکی خه باتی ژنان ده وتریته وه . سالی دوای ئه م مانگرتنه پارتی سوشیال له ئه مه ریکا روژی ژنیان به ره سمی ناساند وه له هه فته ی چواره می مانگی فیبرایه ر 26-2- 1909 تا سالی 1910 ژنان له 17 ده وله تی دنیاوه له دانمارک چاوپیکه وتنیان کرد بو به جیهانی بوونی مافی ژن . وه له 19 مارچ سالی 1911 زیاتر له میلیونی که س به شداریان کرد له یه که م روژی جیهانی ژنان لهخ ئوسترالیا ، دانمارک ، ئه لمانیا ، پاشان سویسرا ، له 1913 له دوا یه کشه مه ی فیبرایه ر بو یه که م جار له روسیا روژی جیهانی ژنان به ره سمی ناسرا . له سالی 1945 له شاری سانفرانسیسکو ی ئه مه ریکا مافی ژن وه ک مافی مروف ئیمزا کرا له لایه ن نه ته وه یه کگرتوه کانه وه . له 66 سالی رابردو مووچه ی ژنان ده ستنیشان کرا . له سالی 1977 به ره سمی داننرا به مووچه ییه کسان به رامبه ر کاری یه کسانی ژن وپیاو که ده ستکه وتیکی زور به نه رخه بو ژن . ئه مرو روژی 8 مارس له سه راپای وولاتی دنیا به ره سمی ده ناسری . له جوانی ئه وروژه دا ژنان روژیکی نوی به دی ده که ن که نان وژینی تیا بی .به هه نگاوی ژن وپیاو بو یه کسانی بی قه یدو شه رت له پیناو هینا نه دی کومه لگایه کی مؤدیرن وه دواروژیکی پر شنگدار تر بوژنانی دونیا ،له م هه زار نوییه دا .ئه م روژه پیروز بی له دایکم ،له ژنی کورد پاشان له ژنانی جیهان ، هه زار چه پکه گولی بوندار پیشکه شیان بی له روژی جیهانی ژنان .

سه ر چاوه کان:  Ryerson university women s centre .International women s Day

موضوع از كاربستن زبان واحدي در كتيبه ها نيز خودداري نمودند و با درايت و شم خاص در انتخاب دين و زبان براي اين امپراطوري كوشيدند. به همين سبب مهرپرستي كه در دوره پارتيان به عنوان دين رسمي كشور قرار مي گيرد ، در اين دوره جا پاي خود را باز مي نمايد.
پادشاهان آغازين اين سلسله از دين جديد استقبال زيادي نمودند. ولي مداركي در دست است كه آنان هيچگاه مردم را ملزم به تبعيت كامل از اين دين ننموده اند. بنابراين سازندگان بنا با شناخت و بصيرت كامل نقش مايه هاي مهري را در عظيم ترين بناي شاهي در سرزمين فارس نقر نمودند. ما در اين جا به پاره اي از اين نقوش اجمالا اشاره اي مي نماييم:
با رشد گرايشات ديني در اين دوره ، انديشه هاي ديني نيز تحول مي يابد. براي هنرمندان و پادشاهان هخامنشي بن مايه هاي كهن ناشناخته نبود. آنان ضمن استفاده از اين مظاهر كهن ، حضور پادشاه را در بطن نقوش به طرز ماهرانه اي جا دادند. به اين ترتيب تخت جمشيد به يك پايتخت سياسي ـ مذهبي بدل مي گردد. بر ديوارهاي اين بنا ما اغلب حضور توامان « قدرت و بركت » را به وضوح مي بينيم. از ميان نقوش زياد تخت جمشيد معمولا تعدد نقوشِ «گاو » ، « شير » ، « نيلوفر » ، « عقاب » بيش تر از ساير نقش ها به چشم مي آيد. اما اين نقوش چه معاني اي را با خود به همراه دارند؟
شير معمولا نماد سنتي قدرت سلطنتي پادشاه به شمار مي رود كه در دين مهري هم داراي مقام شامخي است. گاو كه معروف ترين جانور در ميان جانوران اساطيري ايران زمين است ، در تخت جمشيد چارپايي مظلوم است كه توسط شير مورد حمله قرار مي گيرد. اين حمله كه در بطن دين مهري وجود دارد منشاء خير و بركت براي سكنه ايران است. همساني اين نقش مايه ي مهري با بركت بخشي اي كه معمولا در اسطوره هاي پيش از تاريخ از الاهگان انتظار مي رفت ، نشان مي دهد كه در اين دوره بجاي تصاوير الهگان معمولا نقش هاي آن ها جايگزين مي شود. اين نظر را مي توان با آن چه هرودوت در مورد دين پارسيان گفته است ، سنجيد. او مي گويد: « پارسيان معبد نداشتند و پرستش بت ها را ناپسند مي داشتند. » نقوش ديگري نيز در راستاي توجيه اين امر در تخت جمشيد وجود دارد: نقوش « ماه » بر حجاري ها و سكه هاي اين دوره نيز با باروري در ارتباط است. در نمادهاي تخت جمشيد « ماه و خورشيد » گاه توامان و گاه جدا از هم ديده مي شوند. اين تركيب نيز محتملا نمودهاي مذهبي دارند. نقوشِ « نخل و سرو » كه پيش تر در دست زنان بر حجاري ها و كنده كاري ها ديده مي شد در اين دوره در پشت سر پادشاه مشاهده مي گردد كه به نظر مي رسد با شهرياري و بركت بخشي در ارتباط است. گل نيلوفر نيز در نقوش تخت جمشيد و طاق بستان ، هم با خورشيد و هم با دادگستري در ارتباط است. نيلوفركه قبلا در كنار آناهيتا ديده مي شد يك گياه خورشيدي است كه با طلوع و غروب خورشيد باز و بسته مي شود و چون دآب مي رويد با باروري نيز مرتبط است. در پاره اي از نقوش هخامنشي نيلوفر را كه قبلا در دست زن ايزدان بود در دست خود شاه مشاهده مي كنيم. بنابراين مي بينيد كه فرهنگ هخامنشي كاملا ادامه سنتي است كه در ادوار كهن وجود داشته است. اين فرهنگ با فرهنگ «ناهيدپرستي» امتزاج كامل يافته است منتهي بخاطر حضورتصاوير واقعي پادشاهان ، هنرمندان مجبور بوده اند عامدا از آوردن الاهگان خودداري كنند.
يكي ديگر از دلايل اين امر اين است كه جلوس بر تخت شاهي بر خلاف ادوار گذشته در اين زمان از سوي نسب مادري تعين نمي شود زيرا در اين صورت كورش نمي تواند به پادشاهي برسد. و افسانه دوري او از خانواده نيز به اين طريق قابل توجيه است. در اين دوره نقش زنان نيز به نحوه قابل چشم گيري كاهش مي يابد. شاهان هخامنشي سنت حرمسراداري و آيين روپوشي زنان اشراف را مرسوم مي نمايند و از تعدد زوجات به مراتب دوره قبل در ميان آن ها كاسته مي شود.
مجموعه اين موارد باعث شد تا پادشاهان هخامنشي يك دين جديد حماسي با بن مايه هاي بركت بخشي را در جامعه گسترش دهند. اين دين جديد به زنان اجازه دخالت در مراسم مذهبي نمي دهد. در مهرپرستي كه يك كيش حماسي است همه كارها و مراسمات در دست مردان است.
از جمله دلايل ديگري كه بايد در اين زمينه مورد دقت قرار گيرد مسئله ي توجه پادشاهان هخامنشي به اديان پيش از خود است. همانگونه كه گفته شد شاهان اين سلسله اين دين ها را ناكارآمد مي دانستند. ولي براي ارج گذاري به پيروان اديان از بروز اين مسئله هميشه خودداري مي نمودند و همه جا با تكريم از آن ها ياد كرده اند . داريوش كه يك زعيم بزرگ سياسي بود با درك اين مهم ، يادگارهاي خود را بر دامنه بيستون مي نگارد ؛ جايي كه هزاران سال مورد پرستش عامه است و در آن جا هميشه آتشدان هائي روشن بوده و بغان مورد پرستش قرار مي گرفتند. كورش در بابل مردم را در انتخاب دين آزاد مي گذارد و در قدس دستور مي دهد تا پرستشگاه ها مجدد برقرار گرددو... اما اين سياست آزادمنشانه رفته رفته حلقه را بر جدادينان تنگ مي نمايد. پرستشگاه هاي آناهيتا و بغان ديگر آريايي در حكم مكان هاي ديوپرستي قرار مي گيرند و پادشاهان هخامنشي كه خود را حافظ دين و شهرياري قلمداد مي نمايند مجبورند با آن ها بجنگند. در اين بين آناهيتا و پرستش ايزدبانوان كم كم فراموش مي شود. جانشينان كورش گاه در پي تخريب آن ها برمي آيند : خشايارشا بغستان هاي زيادي را ويران مي سازد و نام « ديو » كه قبلا مقدس بود به يكباره رو در بدنامي مي نهد و گاه مترادفات زننده اي مي يابند نظير « ديو » و « ديوس » در لسان كنوني كردي.گرچه شايد خشايارشاه و ديگر پادشاهان هخامنشي خود به حقيقت نمي خواستند با اديان ديگر به مخالفت برخيزند ولي اين عمل آنها فارغ از جنبه هاي سياسي نبوده است. زيرا آنان بر اين عقيده بودند كه ديودانه ها يا بغستان هاي قبيله اي و مردمي كهن به بافت سياسي ـ مذهبي كشور گزند مي رساند. بنابراين تصميم به نابود كردن آن هاگرفته اند. به نظر مي رسد در اين خداخانه ها ، بغاني چون آناهيتا ، وايو و بغان مادرسالار كهن ديگر آريائي پرستش مي شده اند. به اين ترتيب ما در حجاري ها و نگاركنده هاي اين دوره كمتر ردپاي از زنان و آيين هاي مادرسالارانه مي يابيم

                                               گوران عه لی

 هه له بجه

 شاره کانی هه موو دونیا

 له قه له میژونوسیک

 کوبووونه وه

 چونکه ویستیان

 خویان له هه گبه ی میژوودا بنوسنه وه!

 شیلی ووتی:

 ها ئه وه فیکتؤرگارایه (1)

 هه ر 10 په نجه برا وه که

 بکه به گورانی وسروود

 جه زائیر ووتی: هائه وه............

 خوینی یک ملیون شه هیده و

 په نجه ی عا شقا نی زه وی خه نا ویکه !

 فه له ستین ووتی : ئه وه به رد...

 قو چه قانی ...........

 به یروت ووتی: ئه وه خو ین وشعره کانی که نافی (2)

 پاریس ووتی: ئه وه شورش....

 موسکو ووتی:ئه وه کیژی چاوبه له ک و

 بالی وسه ماو لاروله نجه

 قه له می میژوونوس ووتی: هیروشیما

 ئه ی شاری غه م!

 بووکی مه رگ.....!

 بو بیده نگی؟!

 هیروشیما به ئه سپایی

 چاروکه که ی دا به کولی هه له بجه داو(3)

 به چرپه وه به قه له می میژوو نوسی ووت:

 له جیاتی من میژووی شاریک بنوسه وه

 له ئه وکارخا نه ی مه رگه وه

 له وپایته ختی بریاره وه

 سوتینراوه........

 منی سووتان!!

 میژووی باخیک بنوسه وه

 له یه که م روژی به هارا

  6000  هه زار گه لای هه لوه ری و

 به هاری لیبوو به وه رزی گه لا ریزان!